ผลตรวจ HIV ที่บ้านเป็นบวก: ขั้นตอนตรวจยืนยัน

เมื่อผลตรวจ HIV ที่บ้านเป็นบวก สิ่งที่เกิดขึ้นคือชุดตรวจคัดกรองขึ้นแถบว่า "มีปฏิกิริยา" ซึ่งยังไม่ใช่ผลวินิจฉัย ขั้นต่อไปมีอย่างเดียวคือไปตรวจยืนยันที่สถานพยาบาล และระหว่างนั้นยังไม่ต้องตัดสินใจเรื่องใหญ่ ๆ ของชีวิต

ผลตรวจ HIV ที่บ้านเป็นบวก หมายถึงอะไรและยังไม่หมายถึงอะไร

ชุดตรวจด้วยตนเองออกแบบมาให้ "คัดกรอง" คือกวาดหาคนที่ควรไปตรวจต่อ ไม่ได้ออกแบบมาให้สรุปผลสุดท้าย ข้อมูลของกองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อธิบายว่าถ้าขึ้นแถบสีทั้งตำแหน่ง C และตำแหน่ง T ให้อ่านว่ามีปฏิกิริยา แม้แถบใดแถบหนึ่งจะขึ้นจางก็ตาม และผลแบบนั้นหมายความว่าอาจมีเชื้อ หรืออาจเป็นผลบวกที่เกิดจากสาเหตุอื่น

สิ่งที่ผลนี้ยังไม่บอกเลยมีหลายข้อ ซึ่งคนมักเติมเองในหัวแล้วทุกข์เกินจริง

• ไม่บอกว่าเข้าสู่ระยะเอดส์แล้วหรือไม่ เพราะเป็นข้อมูลอีกชุดที่ต้องตรวจเพิ่ม
• ไม่บอกปริมาณไวรัสหรือสถานะภูมิคุ้มกัน จึงคาดการณ์สุขภาพข้างหน้าจากแถบสีไม่ได้
• ไม่บอกว่ารับเชื้อมาเมื่อไรหรือจากใคร การไล่ย้อนเวลาจากผลคัดกรองมักได้ข้อสรุปผิด
• ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย ถ้าผลยืนยันออกมาต่างจากนี้ก็เกิดขึ้นได้จริง

องค์การอนามัยโลกวางหลักของบริการตรวจไว้ว่าทุกคนที่ได้ผลคัดกรองมีปฏิกิริยา ควรได้รับการตรวจยืนยันโดยเจ้าหน้าที่ที่ผ่านการอบรมในสถานบริการ และควรได้รับการเชื่อมต่อไปสู่การดูแลต่อ ไม่ใช่ปล่อยให้ถือผลไว้คนเดียว

เหตุที่ผลคัดกรองยังไม่พอ เพราะการยืนยันไม่ได้ใช้การตรวจรายการเดียวแล้วจบ แต่ใช้การตรวจตามลำดับที่ระบบบริการกำหนดไว้ ซึ่งเป็นงานของห้องปฏิบัติการและเจ้าหน้าที่ที่อ่านผลได้ นั่นคือเหตุที่ชุดตรวจที่บ้านทำแทนไม่ได้ ไม่ใช่เพราะชุดตรวจที่บ้านไม่ดี

ชุดตรวจที่บ้านให้ผลคลาดเคลื่อนได้ในกรณีไหน

รู้เรื่องนี้ไว้ช่วยลดความตื่นตระหนก เพราะมีหลายกรณีที่ผลคัดกรองอ่านได้ไม่ตรงกับความจริง และทั้งหมดเป็นเหตุผลที่ต้องตรวจยืนยัน ไม่ใช่เหตุผลที่จะเชื่อว่าตัวเองไม่มีอะไร

• ตรวจเร็วเกินไปหลังเหตุที่กังวล ข้อมูลของกรมควบคุมโรคระบุว่าการคัดกรองแบบนี้ให้ผลแม่นยำเมื่อผ่านเหตุเสี่ยงมาแล้วราวสามเดือน
• คนที่รับยาต้านไวรัสอยู่แล้วไม่ควรใช้ชุดตรวจคัดกรองด้วยตนเอง เพราะอาจได้ผลลบที่ไม่ตรงกับความจริง
• เคยเข้าร่วมการศึกษาวัคซีนเอชไอวี ซึ่งทำให้การอ่านผลซับซ้อนขึ้น
• ชุดตรวจหมดอายุ ซองถูกเปิดมาก่อน หรือเก็บไว้ในที่ร้อนเกินช่วงอุณหภูมิที่ฉลากกำหนด
• อ่านผลช้าเกินกรอบเวลาที่เอกสารกำกับระบุ ซึ่งไม่ควรเกินหนึ่งชั่วโมง
• แบบที่ใช้สารน้ำในช่องปากมีเงื่อนไขเพิ่ม เช่น ต้องไม่กินหรือดื่มก่อนตรวจ และต้องถอดฟันปลอมหรือที่ครอบฟันออกก่อน

ถ้าแถบขึ้นในรูปแบบที่ไม่เข้าเกณฑ์ใดเลย เช่น ไม่มีแถบที่ตำแหน่ง C หรือพื้นหลังขึ้นไม่ชัด ให้ถือว่าอ่านผลไม่ได้ ไม่ใช่ผลลบ กรณีนี้ต้องตรวจใหม่ ถ้ายังไม่แน่ใจว่าชุดตรวจแต่ละแบบต่างกันอย่างไร อ่านเพิ่มได้ที่ ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเอง ใช้อย่างไรและอ่านผลอย่างไร

ไปตรวจยืนยันที่ไหน และเตรียมอะไรไปด้วย

ไปได้ที่โรงพยาบาล คลินิกเฉพาะทาง หรือจุดบริการของหน่วยงานที่ทำเรื่องนี้ในพื้นที่ โทรถามก่อนได้ว่าตรวจยืนยันวันไหน ใช้เวลารอผลเท่าไร และมีค่าใช้จ่ายเท่าไรเมื่อใช้สิทธิของตัวเอง การถามล่วงหน้าช่วยไม่ให้เสียเที่ยวและช่วยให้เตรียมใจได้

ถ้ากังวลเรื่องความเป็นส่วนตัว ถามได้ตรง ๆ ว่าใครเห็นผล ผลจะถูกบันทึกไว้ที่ใด และจะแจ้งผลทางช่องทางใด หลักการของบริการตรวจคือต้องขอความยินยอม รักษาความลับ ให้คำปรึกษา ให้ผลที่ถูกต้อง และเชื่อมต่อไปสู่การดูแล ถ้ารู้สึกว่าที่ไหนไม่เป็นไปตามนี้ เปลี่ยนที่ตรวจได้

ระหว่างรอผลยืนยัน ดูแลตัวเองและคู่อย่างไร

ช่วงรอมักยาวกว่าที่ใจรับได้ สิ่งที่ช่วยจริงคือย่อเรื่องให้เล็กลงเหลือเท่าที่ทำได้ในสัปดาห์นี้ ไม่ใช่ตอบคำถามทั้งชีวิตให้จบในคืนนี้

ยังไม่จำเป็นต้องบอกใครทั้งหมดในวันนี้ เลือกบอกคนที่ช่วยได้จริงหนึ่งหรือสองคนก่อนก็พอ ถ้าไม่มีใครเลย ขอให้จุดบริการแนะนำผู้ให้คำปรึกษาได้ หลายแห่งมีบริการนี้โดยไม่ต้องรอผลก่อน ส่วนการบอกที่ทำงานหรือบอกญาติทั้งบ้าน เป็นเรื่องที่ค่อยตัดสินใจทีหลังได้

เรื่องคู่ ให้แยกเป็นสองเรื่อง เรื่องแรกคือคู่ควรได้ไปตรวจเองด้วย เรื่องที่สองคือใครจะเป็นคนบอก หน่วยบริการมีสองทางเลือกให้เลือก คือเจ้าหน้าที่ช่วยติดต่อคู่ให้ หรือเจ้าตัวบอกเอง เลือกได้ตามความปลอดภัยและความพร้อม และขอเวลาคิดได้ ไม่ต้องตัดสินใจในนัดแรก

ถ้ามีความคิดทำร้ายตัวเอง รู้สึกไม่ปลอดภัยที่บ้าน หรือนอนไม่ได้ติดต่อกันหลายคืน ให้บอกเจ้าหน้าที่ทันทีหรือใช้บริการฉุกเฉิน เรื่องนี้ไม่ต้องรอผลยืนยันและไม่ใช่เรื่องที่ต้องทนไปก่อน

ถ้าผลยืนยันเป็นบวก ขั้นตอนถัดไปเป็นอย่างไร

สิ่งที่เกิดขึ้นในทางปฏิบัติคือเจ้าหน้าที่จะเชื่อมต่อเข้าสู่การดูแล นัดซักประวัติ ตรวจรายการพื้นฐานเพิ่ม แล้ววางแผนเริ่มการรักษาร่วมกัน สูตรยาและจังหวะเริ่มเป็นเรื่องที่แพทย์พิจารณาจากข้อมูลของแต่ละคน ไม่ใช่สิ่งที่เลือกล่วงหน้าจากข้อมูลออนไลน์ และไม่ควรหาซื้อยาเองในระหว่างนี้

อีกเรื่องที่ควรรู้ตั้งแต่ต้นคือการรักษาในปัจจุบันตั้งเป้าให้ปริมาณไวรัสลดลงจนต่ำกว่าระดับที่การตรวจวัดได้และคงอยู่อย่างนั้น เมื่อกดไวรัสได้ต่อเนื่อง เชื้อจะไม่ถูกถ่ายทอดทางเพศสัมพันธ์ ข้อนี้เปลี่ยนเรื่องที่คนกลัวที่สุดไปมาก และเป็นเหตุผลว่าทำไมการเริ่มดูแลเร็วจึงคุ้มกับความอึดอัดของการไปตรวจยืนยัน

การเปิดเผยสถานะไม่ใช่เงื่อนไขของการรับบริการ ไม่ต้องบอกที่ทำงาน ไม่ต้องบอกเพื่อน และไม่ต้องบอกญาติเพื่อให้ได้เข้ารับการดูแล ถ้ามีใครบอกว่าต้องบอก ให้ถามกลับว่าอ้างจากระเบียบข้อใด และขอคุยกับผู้รับผิดชอบของหน่วยบริการนั้น

คำถามที่ควรได้คำตอบกลับมาจากนัดแรกคือจะตรวจอะไรต่อ รับยาที่ไหน นัดครั้งถัดไปเมื่อไร ติดต่อใครได้เมื่อมีปัญหา และค่าใช้จ่ายส่วนที่ต้องจ่ายเองมีเท่าไร ถ้าอยากรู้ว่าสัปดาห์แรกหลังรู้ผลควรจัดการอะไรก่อน อ่านต่อได้ที่ แผนดูแลตัวเองใน 7 วันแรกหลังรู้ผล และอ่านเรื่องจังหวะการตรวจแต่ละแบบได้ที่ ตรวจ HIV เมื่อไหร่ดี และควรเลือกการตรวจแบบไหน?

คำถามที่พบบ่อย

ต้องตรวจซ้ำด้วยชุดตรวจอีกอันก่อนไปโรงพยาบาลไหม

ไม่ต้อง ชุดตรวจอันที่สองไม่ได้ทำให้ชัดขึ้น เพราะเป็นการคัดกรองแบบเดิม ให้ไปตรวจยืนยันที่สถานบริการเลยจะได้คำตอบเร็วกว่าและได้คำแนะนำต่อด้วย

ผลคัดกรองมีปฏิกิริยา แปลว่ามีเชื้อแน่นอนแล้วไหม

ไม่แน่นอน ผลแบบนี้อาจมาจากการมีเชื้อ หรือมาจากสาเหตุอื่นที่ทำให้แถบขึ้น การตรวจยืนยันที่สถานบริการเป็นขั้นที่ตอบเรื่องนี้ได้

ถ้าคู่เพิ่งมีเหตุสัมผัสเชื้อในสามวันนี้ ต้องทำอะไรด่วนไหม

ด่วน ให้คู่ติดต่อสถานพยาบาลทันทีเพื่อประเมินยาป้องกันหลังสัมผัสหรือเป๊ป ซึ่งต้องเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังเหตุนั้น และเมื่อเริ่มแล้วต้องกินให้ครบ 28 วันตามที่ผู้สั่งใช้กำหนด

ตรวจยืนยันแล้วรู้ผลเลยไหม

ขึ้นกับระบบของแต่ละที่ บางแห่งรู้ในวันเดียว บางแห่งต้องรอรอบส่งตรวจ ถามตอนโทรนัดจะได้วางแผนวันลาและเตรียมใจได้ถูก

ชุดตรวจที่บ้านใช้ซ้ำได้ไหม

ไม่ได้ ชุดตรวจออกแบบให้ใช้ครั้งเดียวและสำหรับคนเดียว ใช้แล้วให้เก็บอุปกรณ์ทั้งหมดใส่ถุงปิดให้แน่น ทิ้งให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง

ไม่อยากให้ที่บ้านรู้ว่าไปตรวจ ทำได้ไหม

ได้ บอกเจ้าหน้าที่เรื่องนี้ตั้งแต่ลงทะเบียน จะได้เลือกช่องทางแจ้งผลและวิธีนัดที่ไม่เปิดเผยข้อมูลให้คนอื่นเห็น

สรุป

ผลตรวจ HIV ที่บ้านเป็นบวก คือสัญญาณให้ไปตรวจยืนยัน ไม่ใช่คำตัดสิน สิ่งที่ควรทำคือเก็บข้อมูลวันที่และชุดตรวจไว้ โทรหาจุดบริการเพื่อนัดตรวจยืนยัน และเลือกคนที่ไว้ใจหนึ่งคนไว้คุยด้วยในช่วงรอ

ขั้นต่อไปที่ทำได้ในวันนี้คือโทรถามจุดบริการใกล้บ้านว่าตรวจยืนยันได้วันไหน แล้วเขียนคำถามของตัวเองลงกระดาษไปด้วยหนึ่งแผ่น

หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ

แหล่งอ้างอิง

• กองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์: ข้อมูลชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเองและการอ่านผล
• องค์การอนามัยโลก: หลักการของบริการตรวจเอชไอวีและการตรวจยืนยันหลังผลคัดกรอง
• i-Base: คู่มือการตรวจเอชไอวีและช่วงเวลาที่ผลเชื่อถือได้
• ศูนย์วิจัยโรคเอดส์และโรคติดเชื้อ สภากาชาดไทย: ความรู้และบริการตรวจ